SARGA
III
SUKERTA
TATA PAKRAMAN
Palet
1
Indik
Krama
Pawos
8
Sane
kabawos Krama Desa Bugbug inggih punika.
1. Sahanan sang jenek mapumahan ring Desa Adat
Bugbug saha ngamong ayahan Desa wiadin Banjar, miwah sane kantun nyungkemin
Kahyangan Desa turmaning ma-Agama Hindu.
2.
Sajaba punika kasinanggah tamiu.
Pawos
9
Krama
Desa Adat Bugbug wenten petang pawos luire:
1. Krama Desa Ngarep (Krama Desa Satus Duang
Dasa); puniki krama sane madruwe bangket ayahan Desa.
2. Krama Desa Sasah Abu; puniki kulawarga sane
sampun mapumahan utawi marabian sane nenten madruwe bangket ayahan Desa.
3.
Krama Desa Balu Angkep; puniki kulawarga
balu sane pianaknyane sampun menek kelih.
4.
Krama Desa Bulu Angkep; puniki kulawarga
sane katinggalan meme-bapa tur sampun menek kelih, luh-muani miwah muani-muani.
Pawos
10
Kawit
dados Krama Desa:
1.
Mawiwit antuk parabian.
2.
Balu Angkep.
3.
Bulu Angkep.
4. Mawiwit sangkaning jumenek ngarereh karya,
turmaning malarapan saking patilar rahayu saking dura desa.
Pawos
11
Panemayan
tedun makrama Desa:
1.
Tigang sasih sesampune mabeya-kala utawi
marebu.
2.
Krama Balu Angkep yening pianaknyane sampun
menek kelih.
3.
Krama Bulu Angkep yening pianaknyane sampun
menek kelih, kalih diri lanang-istri utawi lanang-lanang.
4.
Tigang sasih saking ngawit jumenek mekarya.
Pawos
12
Sahanan
Krama Desa miwah tamiu keni tategenan luire:
1. Krama Desa Ngarep keni ayah nyumek,
mapiteges urunan miwah ayahan nyumek ritatkala wenten usaba miwah aci-aci
mapahayu Desa.
2. Krama Desa sane tiosan (Krama Desa Sasah
Abu, Krama Desa Balu Angkep, Krama Desa Bulu Angkep, Daha miwah Taruna) keni
ayah nyanggra manut pararem,
3. Prade ritatkalaning ngayah sinalih tunggil
krama tan tedun ngayah, wenang keni parnidanda manut pararem.
4. Prade rikalaning ngayah wenten sinalih
tunggil krama kasepan tedun, utawi matilar sadurung puput karyane, wenang krama
inucap keni pamidanda manut pararem.
5.
Krama Desa sane ngemong karang ayahan desa,
keni pitik miwah jinah bolong manut arah-arah Desa.
6. Tamiu sane jumenek magenah ring wawidangan
Desa Adat Bugbug keni urunan sanunggil ngawarsa manut pararem.
Pawos
13
Krama
Desa sajaba Krama Desa Ngarep, kadadosang
1.
Mamit (mapangkid) utawi tan tedun:
a. Rikalaning mapwangun, ngeraabrn.
ngewangun karya utawi yadnya, nandur utawi mamulih, lan sane tiosan manut
panglokikan Prajuru/Dulun Desa.
n. Macihna matepetin majeng ring rabi lan
aka utawi waris saking kapurusan, wiadin malalungayan saking pituduh Sang Amawarat
utawi pituduh Desa wiadin duk pamargi atagan punka sampun wenten sajeroning
palungayan.
c Kengin mapoangkid (mamit) wantah apisan,
sajawaning wenten panugrahan saking Prajuru utawi Dulun Desa.
r. Sajeroning sungkan sane kamanggehang
antuk sang wenang.
2. Nyada; mapiteges ngemademang ayah-ayah risampun
mayusa nem dasa warsa utawi sangkaning macihna sungkan-sungkanan.
3. Nyuksukin, sane kawenangang risampun
munggah daha-taruna utawi sampun mresidayang nganutin makrama.
4.
Mamit, yening kajudi antuk Sang Mawarat
utawi malalungayan salami tigang rahina rauh pitung rahina.
5.
Mamit, riantukan sungkan ila, sungkan AIDS,
buduh miwah sebacakannya.
6.
Sang mamurug pawos puniki wenang keni
pamidanda manut pararem.
Pawos
14
Wusan
dados Krama Desa luire:
1. Krama Desa Ngarep wusan makrama Desa Ngarep
yening bangket sane keni ayahan Desa punika sampun nenten kadruwe antuknya.
2.
Sajawaning Krama Desa Ngarep, kengin wusan
makrama Desa yening:
a. Mawiwit saking pinunas ngaraga, prade
kesah kadura desa utawi ngalangkungin sagara, tur risasmpun polih ilikita lunga
anghenes.
n. Kanorayang dwaning sampun tan prasida
ngesehin solah, maprawerti setata nguwug kecaping Awig-Awig.
Palet
2
Prajuru
/ Dulun Desa
Pawos
15
1.
Desa Adat Bugbug kaenter antuk Jero
Bandesa, kasanggra antuk Kelihan Desa.
2.
Banjar kaenter antuk Kelihan Banjar.
3.
a. Jero Bandesa mawiwit saking Bandesa Mas,
maka manggalaning yadnya ritatkala wenten usaba utawi aci-aci ring Desa Adat
Bugbug, tur kasanggra antuk Krama Desa Ngarep sajeroning ngenterang kasukertan
niskala.
n. Kadegang malarapan antuk turunan manut
kang sinanggah pinisepuh.
c. Maduluran Dewa Saksi ring Pura Desa
(Bale Agung).
4.
a. Kelihan Desa Adat maka manggalaning
pawaugunan Desa, kasanggra antuk Paruman Nayaka Desa sajeroning ngenterang
indik pangrencana, ngarincikang pari-indik parauhan miwah panelas prabea Desa
Adat, miwah sane tiosan manut Tri Hita Karana.
b. Kelihan Desa mawiwit saking Krama Desa
sajabaning tamiu tur kacalonang antuk Paruman Krama Desa Ngarep lan Paruman
Nayaka Desa, saha sapauningan Jero
Bandesa.
c. Kadegang malarapan antuk pamilihan olih
Paruman Krama Desa Adat Bugbug nyabran 5 (limang) warsa, sajawaning wenten pari
indikan sewos, tur kengin kapilih malih.
r. Maduluran Dewa Saksi ring Pura Desa
(Bale Agung).
5.
a. Kelihan Banjar mawiwit saking Krama
Banjar sowang-sowang.
n. Kadengang malarapan antuk pamilihan
nangken 5 (limang) warsa.
c. Maduluran Dewa Saksi ring Pura Desa
(Bale Agung).
6.
Sahanan Prajuru patut:
a. Tan cedangga.
n. Tan macihna naen malaksana corah (naen
mahukum rangkungan ring tigang warsa).
c. Wikan ngewacen lan nyurat aksara Bali
miwah aksara Latin.
r. Manut ring pararem.
Pawos
16
Paruman
Nayaka Desa:
1.
Para Nayaka mawiwit saking Krama Desa Adat
Bugbug.
2.
Para Nayaka kadegang malarapan antuk
pamilihan nangken 5 (limang) warsa, olih: a. Krama Banjar ring sowang-sowang Banjar,
satmaka wakil Banjar.
n. Krama Desa Bugbug Purantara satmaka
wakil Krama Desa Adat Bugbug ring jaba Desa.
3.
Sajabapunika taler kadegang malarapan antuk
pituduh Kelihan Desa Adat manut pararem.
4.
Swadarmaning Paruman Nayaka Desa:
a. Ngarencana pawangunan Desa Adat manut Tri
Hita Karana.
n. Ngarencana indik pangerauhan (piolih-piolih)
miwah panelas prabea Desa nangken ngewarsa.
c. Sareng ring Kelihan Desa Adat ngardi
pararem miwah pamutus indik tata cara ngenter Desa Adat manut daging awig-awig
puniki.
Pawos
17
1.
Kelihan Desa Adat kasanggra antuk:
a. Patajuh miwah petangan pinaka wakil.
n. Penyarikan pinaka juru surat.
c. Patengen
utawi Sedahan Raksa pinaka pangemong
druwen Desa.
r. Patilik
Desa pinaka panureksa padruwean Desa.
k. Prajuru
Desa sane tiosan pinaka panyanggra manut wiguna.
2.
Sajeroning nganterang kasukertan niskala,
Jero Bandesa misinggihang para Pinandita luire:
a. Pemangku utawi Pangempu Kahyangan Desa. n.
Buyut, c. Kubayan, r. Sedahan Desa utawi Balian Saha, k. Balian Gorok.
3.
Ritatkala ngenterang pamargin aci-aci Jero
Bandesa kasanggra antuk:
a. Rajeg Desa, n. Pangenter aci-aci utawi
pangenter adat. c. Patilik Kanginan utawi Subak Taruna, r. Patilik Kauhan, k.
Subak Daha, d. Luput Desa. t. Kasinoman. s. Prawayah, w. Undagi Desa, l. Krama
Ngarep.
4.
Sajeroning ngenterang indik pawangunan Desa
manut Tri Rita Karana Kelihan Desa Adat kasanggra antuk Paruman Nayaka Desa.
Pawos
18
1. Swadarmaning Jero Bandesa luire: a.
Ngemargiang tur nitenin pamargin Awig-Awig. n. Maka manggalaning aci-aci Desa
manut dresta. c. Nuntun saha nyaksinin tata cara miwah sangaskaraning kahuripan
manut sane ngilitang sulur pakulawargan. r. Mawosin saha niwakang pamutus marep
ring Krama Desa sajeroning Desa pakraman.
2.
Swadarmaning Kelihan Desa Adat luire: a.
Waluya panunggalan warga desane sajeroning ngupadi daging patitis lan pamikukuh
ngemanggehang dresta, agama, mahawinan prasida ngawakilin krama desa matemuang
bawos ring sapa sira ugi. n. Ngenterang pamargin daging awig-awig, pasuaran lan
pararean Desa Adat. c. Nuntun saha nyaksinin tatacara miwah sangaskaraning
kahuripan manut sane ngilitang sulur pakulawargan. r. Mawosin saha niwakang
pamutus marep ring krama desa sajeroning desa pakraman.
3.
Prajuru Adat tiosan patut: a. Nyanggra,
nyeranain Prajurune lianan, n. Ngambil saha nureksain druwen Desa Adat antuk
ilikita pastika, utawi pinaka pangemong druwen Desa Adat.
4.
Prade Prajuru utawi Dulun Desa iwang
pangelaksana patut keni pamidanda nikel ring kaiwangan krama tiosan, saha
kangkat kararyanang manut pararem.
Pawos
19
Patuas
utawi piolih-olihan Prajuru utawi Dulun Desa luire:
1.
Luput rarempon (wawijilan).
2.
Polih bukti utawi patuas tiosan manut
pararaem.
Pawos
20
1.
Prajuru utawi Dulun Desa kagentosin
riantukan: a. Seda. n. Wit sangkaning pikayun rahayu utawi pinunas ngeraga. c.
Kanorayang dwaning iwang pamargi miwah nilar sasana. r. Pastika pangadegan limang
warsa .
2.
Kelihan Desa Adat kanorayang majalaran
antuk pararem maka pamutusing paparuman Desa Adat tur kaingkupin antuk Krama
Desa Adat sami.
3.
Prajuru tiosan sane kajudi antuk Kelihan
Desa kanorayang majalaran antuk ilikita pamutus saking Kelihan Desa Adat.
Palet
3
INDIK
KULKUL
Pawos
21
1.
Kulkul ring Desa Adat Bugbug, luire : a.
Kulkul Desa minakadi kulkul tegteg (kulkul slaguwi), Kulkul Krama, Kulkul Daha
Truna, Kulkul Paruman Nayaka. n. Kulkul Banjar ring Banjar sowang-sowang.c.
Kulkul Seka-seka utawi kulkul tempek. r. Kulkul Pemaksan.
2.
Tabuh tatepakan kulkul Desa luire: a. Atuludan banban tengeran tedun ngayah. n
Atuludan bulus tengeran kapancabhayan. c. Tigang tuludan banban tengeran
nedunang Tarunan Desa. r. Nem tuludan banban tengeran nedunang Dahan Desa Payas
Agng, Telung tuludan banban nedunang Dahan Desa Payas Alit. k. Ping sia kalentungan maarang sia etangan
tengeran patedunan Kasinoman. d. Ping solas kalentungan maarang solas etangan
tengeran patedunan Desa. t. Kulkul tegteg (kulkul slaguwi) masuara tigang
kalentungan banban prade wenten sinalih tunggil krama madruwe pianak buncing.
3.
Tabuh tatepakan kulkul ring sowang-sowang
Banjar utawi seka (tempek) luire: a. Atuludan banban tengeran tedun sangkep
utawi ngayah. n. Atuludan bulus tengeran kepancabhayan.
Pawos
22
1.
Kulkul Desa utawi Banjar tan wenang katepak
yan tan sangkaning pituduh Prajuru, sajawaning tengeran kapancabhayan.
2.
Sang nepak yan tan sangkaning pituduh
Prajuru, patut digelis atur supeksa maka buatan panepake, yan tan asapunika
keni pamidanda manut pararem, asapunika taler keni pamidanda yan nepak tan
manut wiguna.
3.
Kulkul seka-seka utawi tempekan-tempekan
kalih kulkul pondokan-pondokan tan kalugraha nyawerin utawi matehin sukat utawi
tengeran kulkul Desa; yan prade kapurug keni pamidanda manut pararem tur kulkul
inucap kadaut antuk Desa.
Palet
4
INDIK
PARUMAN
Pawos
23
1.
Paruman utawi sangkepan ring Desa luire :
a_. Paruman Desa kawentenang :
1). Nyabran ngasasih majalaran antuk
arah-arah.
2). Napkala (padgata kala) majalaran antuk
arah-arah manut tatujon.
n. Sangkepan Prajuru utawi Dulun Desa
kawentenang manut wiguna.
c. Paruman Nayaka Desa kawentenang:
1). Nyabran ngasasih manut daging Kalender
Desa:
2). Napkala (padgata kala) majalaran antuk
arah-arah manut tatujon.
r. Paruman Banjar kawentenang:
1). Nyabran ngasasih majalaran antuk
arah-arah.
2). Napkala majalaran antuk arah-arah manut
tatujon.
2.
Paruman ring Desa utawi Banjar madudonan
sekadi ring sor
a. Paruman Krama Desa Ngarep, prasida lumaksana
risampun katedunin antuk sang patut ngamiletin, kamanggala antuk tengeran
kulkul miwah sang manedunin patut mabusana madestar, nakampuh matepi duang
aneh, maumpal, tanpa kwaca saha ngangge keris pinaka saselet. Tan maren
ngarcana ring Ida Bhagawan Panyarikan, maka sarana Widhi-Widhana marupa cane.
n. Paruman Nayaka Desa miwah Paruman Banjar
prasida lumaksana risampun katedunin antuk sang patut ngamiletin tur kamanggala
antuk tengeran kulkul saha mabusana adat nyalempot miwah tan kalugra makta
gagawan sakaluire. Tan maren ngarcana ring Ida Bhagawan Panyarikan, make sarana
widhi-didhana marupa cane.
3.
Swadarmaning Paparuman : a. Panuput
babawos, briyuk sapanggul utawi ingkup puniki kamanggehang. n. Prade pidaging
paparuman tan kaingkupin, Prajuru Dulun Desa wenang ngilikang babawos saha pamutusnya
manggda kararemin antuk Krama Desa. Bilih tan prasidakasungkemin jantos ping
tiga, Prajuru Dulun Desa wenang nunas babawos ring Sang Mawarat. c. Tan kalugra
ngawetuang suara gora utawi byota, yan wenten sane asapunika keni pamidanda bea
pacamil kadi dandaning nguman-uman ring sabha.
Pawos
24.
1. Sajeroning Paruman Desa, Jero Bandesa miwah
Kelihan Desa Adat patut nyiarang indik pamargin ngenterang Desa pamekas
ngenenin indik : a. Munjuk lungsuring pakraman saha ayah-ayah, miwah sulur
artha-brana druwen Desa. n. Rencana Prajuru Ulun Desa ngeninin indik utsaha
Desa kapungkur
2.
Pamutus Paparuman Desa sinanggeh pararem
maka pamitegep pamargin Awig-Awig.
Pawos
25
1. Paruman Prajuru Dulun Desa kawenangang
wantah ngarincikang panglaksanan utsaha Desa kapungkur.
2. Paruman Prajuru Dulun Desa tan kawenangang
ngeninin tategenan ring Krama Desa saduning kaingkupin antuk : Parurnan Nayaka
Desa miwah Paruman Desa.
3. Pamutus paparuman Prajuru Dulun Desa
ngawetuang paswara maka pidaging pituduh Sang Mawarat utawi pidaging pararem
Paruman Nayaka Desa miwah Paruman Desa.
Palet
5
INDIK
DRUWEN DESA
Pawos
26
Padruwean
Desa Adat Bugbug sekadi ring sor:
1.
Kahyangan sane kaempon utawi kawawa antuk
Desa Adat luire:
a.Kahyangan Tiga minakadi: 1). Pura Puseh. 2).
Pura Desa utawi Pura Bale Agung, 3).
Pura Dalem. n, Pura Ayung utawi Pura Sri. c. Palinggih Busali. r. Pura Piit. k.
Pura Penyarikan. d. Pura Gumang utawi Bukit Juru. t. Pura Bukit Gundul. s. Pura
Bukit Pajinengan. w. Pura Cilidasa utawi Pura Candidasa. l. Palinggih Gunung
Sari. m. Pura Bias Putih. g. Palinggih Bhatara Bagus Sakenan. b. Palinggih
Bhatara Rambut Sedana. ng. Palinggih Bhatara Ayu Maospahit. p. Palinggih
Bhatara Maspahit utawi Manjangan Saluang. j. Palinggih Bhatara Gede Galogor. y.
Pura Prajapati. Ny. Pura Pasujan. a. Pura Pangalapan utawi Pura Ulun Suwi. n.
Pura Melanting.
2.
Kahyangan sane kaempon antuk Krama Pemaksan,
luire: a. Gaduh Palinggih Bhatara Lingsir ring Puseh, n. Pura Pasek. c. Pura
Paswikan. r. Pura Babatoh. k. Pura Pamengkang.
3.
Padruwean Desa Adat Bugbug sane marupa: a.
Pratiina-pratima. n. Prasasti Tembaga makweh dasa lembar. c. Catu piturun asiki. r. Genta Banjra piturun tatiga.
4.
Wewangunan tiosan manut padruwean Desa.
5.
Tanah-tanah tegak Kahyangan utawi Pura-Pura
ring Desa Adat Bugbug, sowang-sowang malinggah apalebahan.
6.
Tanah-tanah: tegal, bangket, Laba Pura,
Setra manut padruwean Desa.
7.
Tanah-tanah karang ayahan Desa.
8.
Lelanguan miwah ilen-ilen druwem Desa luire:
a. Lelanguan miwah ilen-ilen druwenDesa
luire: 1). Gong Desa. 2). Sal.onding, 3). Gambang.
n. Lelanguan sane kasanggra antuk seka
luire: 1). Gong Kebyar.2). Gambang Saron.
c. Ilen-ilen walin Pura luire: 1). Daretan
wewalen. 2). Rejang. 3). Abwang masramanan utawi magagontelan. 4).
Papendetan.5). Dedarian. 6). Solahan Ungkulan utawi Pajeng. 7). Solahan Bhatara
Sri. 8). Solah Lente. 9). Tatebahan.
r. Ilen-ilen panyanggra seka luire: 1).
Sanghyang. 2). Joged Bumbung. 3). Janger. 4). Palalegongan. 5). Gambuh utawi
Gandrung. 6). Calonarang, 7). Arja. 8). Cakepung. 9). Gebug Endo.
9.
Padruwean Desa Adat tiosan sane durung
kaunggahang ring awig-awig puniki, manggeh kajejerang manut pararem.
Pawos
27
Piolih-Piolih
Desa Adat luire :
1.
Piolih-piolih saking tegal, bangket miwah
palaba Pura druwen Desa.
2.
Piolih-piolih saking salaran pasar miwah
sasarin canang.
3.
Piolih-piolih saking Krama Desa,
4.
Piolih-piolih saking Sang Amawa Rat utawi
Guru Wisesa.
5.
Piolih-piolih miwah dana punia utawi
paica-paica tiosan sane sampun kapatutang miwah kajejerang antuk Desa manut
pararem.
Pawos
28
1.
Prajuru Dulun Desa wenang ngetangang
pamupon utawi piolih-piolih Desa Adat lan sapanunggalannya.
2.
Pikolih lan pamupon Desa kaanggen prabeya
upakara-upakara Usaba utawi Aci-aci miwah wewangunan ring Pura miwah sane
tiosan.
3.
Nyabran pasangkepan Desa, Prajuru Dulun
Desa pangemong druwen Desa ngawentenang pari-indik munjuk lungsuring padruwean
Desa ring Krama Desane.
4.
Sakaluiring druwen Desa patut wenten
ilikitannya.
5.
Tan kalugra ngadol utawi ngesahang
padruwean Desa yan tan kasungkemin antuk Krama Desane.
Palet
6
SUKERTA
PAMITEGEP
Kaping
1
Karang,
Tegal Miwah Bangket Desa
Pawos
29
1. Krama Desa pangemong Tanah Karang Ayahan
desa (tanah sane tan keni tiga sana) patut ngawatesin karang inucap antuk pager
utawi turus miwah tembok panyengker mangda pakantenannya asri.
2.
Wates sisi kaler miwah kangin, patut
kakaryanin antuk sang mangemong karang inucap, sane mewasta gegaleng kahuluan.
Sajawaning tanah pacatu, tegal, bangket utawi tanah padruwean ngeraga sane
kapiara batese sisi kelod miwah sisi kauh, sahantukan punika mawasta gegaleng kateben.
3. Prade karasayang pager utawi turus inucap
ngalikadin, yan sami pada arsa panyandinge kengin bates punika nganggen painget
kewanten kasaksinin antuk Prajuru Dulun Desa utawi nganggen pracihna pal saking
Sang Amawarat.
4.
Prade wenten karang kabebeng mangda
kautsahayang wenten margi.
Pawos
30
1.
Krama Desa dados nunas karang Desa; tata
caraning nunas kalih molihang karang Desa manut pararem.
2. Sinalih tunggil krama sane pacang nunas
karang, patut matur pinunas ka Desa. Prajuru Dulun Desa mawosin indik pinunase,
manut daging pararern.
3.
Sang sapa sira ugi sane sampan nahenin
nunas karang Desa, tur sampun kaicen, tan kawenangang malih nunas karang Desa.
4. Sajeroning nem sasih ngawit saking kapaica
karang inucap, sang manunas wenang sampun ngenahin. Yening sajeroning nem sasih
taler durung kagenahin, karang inucap kadaut malih antuk Desa.
Pawos
31
1.
Sinalih tunggil krama Desa tan kalugra :
a. Ngalah-alah margi, tegal, bangket,
karang Desa Ian tiosan punika. Yan kapurug keni pamidanda manut pararem, saha
ngewaliang genah sane kalahlah punika.
n. Ngalah-alah tanah tegak Kahyangan, setra
lan sakancan tegak sane kasinanggeh suci. Yan kapurug keni pamidanda manut
pararem tur ngewaliang genah sane kalahlah, saha kadulurin antuk upacara
panyangaskara manut dresta.
c. Ngadol tanah tegak karang ayahan Desa.
r. Makarya palimbahan toya utawi limbah
tinja ka-karang krama tios utawi ka pisaga wiadin ka margine utawi ka got-gote
sane ngawinang palemahane resem miwah rusak. Yan kapurug keni pamidanda manut
pararem.
k. Ngutang wangken wewalungan, luhu, ring
margi-margine utawi ring got-gote wiadin sane tiosan punika ring sawawengkoning
Desa, sane ngawinang lingkungane resem utawi kirang lestari. Yan mamurug keni
pamidanda manut pararem tur wangken wewalunganne inucap patut katanem antuk
sang sane ngutang punika.
d. Ngutang toyan tinja utawi mabacin miwah
makebotan ring margine utawi ring gote. Yan kapurug keni pamidanda manut
pararem.
t. Ngaletehin Kahyangan utawi genah sane
kasinanggeh suci Yan kapurug keni pamidanda manut pararem saha kadulurin antuk
upacara panyangaskara pratista manut dresta.
2.
Yan prade wenten sinaiih tunggil Krama Desa
pacang ngadol wewangunan sane wenten ring karang ayahan Desa, miwah legal utawi
bangket patut masadok ring Prajuru Dulun Desa. Yan mamurug keni pamidanda manut
pararem.
Kaping
2
Tanah
Bangket Ayahan Desa
Pawos
32
Tanah
bangket ayahan Desa inggih punika tanah-tanah sane kadruwe antuk I-Krama Desa
Ngarep sane keni ayahan nyumek manut pawos (12 ) kaping 1.
Pawos
33
1.
Tanah bangket ayahan Desa tan kalugra
ka-adol ring tamiu.
2.
Tan kalugra nguwah kawigunan Tanah Bangket
Ayahan Desa.
3.
Sinalih tunggil Krama Desa tan kalugra
numbas Tanah Bangket Ayahan Desa rangkungan ring kalih saih (ayahan aji samas).
4.
Sang mamurug kecap ring ajeng keni
pamidanda manut pararem.
Kaping
3
K e k
a y o n a n
Pawos
34
1. Yening ngawit nandur tanem tuwuh utawi
kekayonan patut masukat adepa agung ngajeroang saking wales panyengker, yan
prade jantos ngaliwat ring wates patut kasipat gantungin.
2.
Yening wenten tetanduran ngungkulin semaliha
mewastu mayen ka-pisaga patut kawara antuk paiguman, ping ajeng prasida sang
manruwenang wit ngarebah utawi notor wit puni ka.
3. Prade sampan kawara taler tan wenten utsaha
sang manruwenang wit, sang rumasa katetehan utawi kajerihan wenang masadok ring
Prajuru Dulun Desa, tur risampun kaparitatas kalugra ngicalang wit inucap,
sakewanten wit punika patut katurang ring Desa.
4.
Sang keni pamidanda panyangaskara saha
prabeya manut putusing pararem majeng ring wewangunan sang karubuhin luire: a.
Sang manruwenang wit kasinanggah mayanin, prade pungkat utawi rebah ngarubuhin
wewangunan pi saga. n. Sang notor utawi munggal, ngarebah wit prade mayanin
wewangunan pisaga.
5. Prade wenten krama pacang nandur tanem
tuwuh utawi kekayonan ring jabar pekarangarnnya utawi telajakannya patut
masadok ring Prajuru Dulun Desa.
6. Krama Desa patut ngamanggehang utawi
nitenin kawerdian tur miara tanem tuwuh utawi kekayonan Desa wiadin marupa
tanem tuwuh sane ngawinang palemahanne utawi wawidangan Desane asri lur ajeg.
Kaping
4
Wawagunan
Pawos
35
1.
Nyabran Ngawangun patut: a. Masadok ring
Prajuru Dulun Desa, pingajeng prade wewangunan punika ngeninin wates. n. Ngangge
sukat asta bumi miwah gagulak asta kosala-kosali sanistane manut ring patitis
niskala. c. Yan wenten ngangge asta bumi wiadin gagulak asta kosala-kosali,
patut ngangge dresta sekadi sane sampun mamargi ring Desa Adat.Bugbug. r. Tan ngayubin
ka pisaga.
2. Krama Desa sane madruwe panyengker utawi
tembok, kengin ngungkulin antuk ceracapan masukat asiku (asta musti).
3. Prade wenten telnbok penyengker utawi
wewangunan jantos ngayubin, bilih-hilih tembok inucap ring telenging wates,
risampun kawara tur kasadokang ring Prajuru Dulun Desa wenang kadanda manut
pararem saha tembok inucap kagubar utawi sanistane mangda kakaryanang abangan.
Yaning panyandinge sampun pada arsa, kakaryanang ilikita saha kasaksinin antuk
Prajuru Dulun Desa.
Kaping
5
Vewalungan
Pawos
36
1. Sahanan krama sane miara wewalungan (bawi,
risampun mabelas, banteng risampun matelusuk, utawi sane tiosan punika), patut
sayaga nitenin negul utawi ngelogor mangda tan ngarusakin karang utawi pabyanan
pisaga. Yan mamurug keni pamidanda manut pararem.
2. Prade wenten wewalungan malumbar utawi
ngeleb ngarusak pakarangan utawi pabyanan pisaga, risampun kawara antuk Prajuru
Dulun Desa kengin ketaban tur kadanda ngawilangin wit sane karusak saha patut
nawur panebas wewalungan manut pangelokikan Prajuru Dulun Desa. Prade jantos
ngaletehin genah suci minakadi Pamerajan (Sanggah), Kahyangan Desa Pura
Pemaksan, lan sane tiosan punika, risampun kawara utawi kaparitatas antuk Prajuru
Dulun Desa wenang sang nruwenang wewalungan inucap kadanda manut pararem saha
ngaturang pangupakara pamratista pamarisudha manut dresta; sajawaning mapapada
ring Pura Kahyangan.
Pawos
37
1.
Krama Desa patut sayaga nitenin, nyanggra
wewalunganne miwah sarwa pranine. Tan kalugra maboros iniwah nuba lan
sapanunggalannya, minakadi ngemademang paksi miwah nuba ulam, ula sawah miwah
sane tiosan ring sawewengkoning wawidangan Desa Adat Bugbug. Yan kapurug keni
pamidanda manut pararem.
2.
Sahanan wewalungan miwah buron sane kapiare
antuk krama Desa ring sajeroning pakarangan kawara tur kailikitayang antuk
Prajuru Dulun Desa manut pararem, Yan kapurug keni pamidanda manut pararem.
Pawos
38
1.
Tan kalugra ngangon miwah negulang
ingon-ingon ring: a. Palemahan tegak
Kahyangan. n. Tanah utawi tegal melakang sane kapiara antuk Desa. c. Margi ring
wawidangan Desane.
2.
Prade kapurug, wenang wewalungan punika
kataban tur keni pamidanda manut pararem.
Kaping
6
B h a
y a
Pawos
39
1.
Bacakan bhaya wenten kasinanggeh Panca
Bhaya, luire: a Jiwa bhaya : kabaak, lampus. n. Arta bhaya: kemalingan, c. Geni
bhaya: katunuan utawi umah puun. r. Er bhaya: belabor. k. Dura cara ring Agama,
marikosa.
2.
Sahanan Krama Desa sane uning ring jatma
lumaksana dusta utawi kahanan bhaya (artha‑bhaya, miwah kaparikosa) patut atur
uninga ring Prajuru Dulun Desa tur nepak kulkul bulus mapitulung manut pawos
21. Yan prade jiwa bhaya miwah geni bhaya patut nepat kulkul bulus tan atur
supeksa.
3.
Prade ring Desa kahanan jiwa bhaya miwah
dura cara ring Agama, patut Desane ngawentenang upacara Bhuta Yadnya tur sang
mayanin katur ring Sang Amawarat.
4.
Prade wenten sinalih tunggil krama mamisuh
utawi nguman-uman krama tios, jantos masadok ring Prajuru Dulun Desa, keni
pamidanda bea pacamil tatebasan prayascita manut dresta.
Pawos
40
1.
Sang manggihin kahanan artha bhaya
(kamalingan), patut nepak kulkul bulus mapitulung manut pawos 21 utawi sang
kamalingan matur supeksa ring Prajuru Dulun Desa sane pacang mapaica tatimbang
utawi nuntun manut ring daging kekerthan jagat, saha mawuwuh upakara
panyangaskara prade wenten jatma memandung barang sane kasinanggeh suci.
2.
Pratingkahe mapailon ring dusta kabawos
saruron, prade wenten jatma manggihin dusta tan atur supeksa ring Prajuru Dulun
Desa, jantos jatma utawi krama tios nyadokang, patut sang mapailon kadanda kadi
dandaning pandung, tur prade jantos ping tiga malaksana asapunika wenang
kasukserah ring Sang Amawarat.
3.
Prade wenten jatma ngarereh reramon,
minakadi daun kelapa, ron lan sane tiosan, tanpa sadok ring sang nruwenang, yan
kacunduk (katara) patut kadanda kadi dandaning maling.
4. Yaning wenten jatma ngaranjing ring pakubon
wiadin pakarangan krama tios utawi pisaga ritatkala suwung, mewastu sang
nruwenang karang kaicalan, wenang jatma inucap katuwekang antuk ma-Dewa Saksi
ring Pura Desa (Bale Agung).
5. Mangda tan katuwekang sakadi ring ajeng,
sang sapa sira ugi ngaranjing ring pakarangan krama tios, patut: a. Matengeran
suara (makaukan). n. Nyantos sang nruwenang karang rauh, utawi masadok ring
pangapitnya sane pinih tampek, maka buatan pangaranjinge. c. Ngenahang sawen
utawi surat utawi pipil ring pamedale utawi genah sane sampun cumawis,
ngindikang maka buatan pangaranjinge.
Kaping
7
Ngarereh
Taru Muwah Baburon
Pawos
41
1.
a. Sang sapa sira ugi tan kalugra ngarereh
taru-taru kekeran Desa ring: 1). Tanah-tanah Druwen Desa utawi Druwen Pura. 2).
Tanah-tanah sane tiosan.
n. Yan prade kapurug, sang mamurug patut
kakeninin pamidanda manut pararem, tur taru inucap kadaut olih Desa.
2.
a. Sang sapa sira ugi tan kalugra maburu,
ngejuk miwah ngamademang baburon luire bojog, paksi, banteng alas, ula sawah
Ian sane tiosan, sane inucap arang ring sawawengkon wawidangan Desa Adat
Bugbug.
n. Yan prade kapurug, sang mamurug patut
kakeninin pamidanda manut pararem tur buron inucap yan kantun maurip patut
kewaliang ring genahe kakeniang; yening buron inucap sampun padem sang mamurug
maweweh nawur patin buron inucap, tur wangken buron inucap kadaut olih Desa.
3.
Yan wenten jatma tios (wong dura desa utawi
dura negara) mamurug pawos puniki, Krama Desa Bugbug sane manggihin jatma
inucap patut ngentenin utawi atur sasulur pinih rihin, yan sampan kapakelingang
taler jatma inucap mamuwuk patut kasadokang ring Prajuru Dulun Desa turmaning
jatma inucap kakeninin pamidanda manut pararem, tur pikolih buruannya kadaut
olih Desa.
Pawos
42
1. Yening wenten buron ngarusuhin ring
pakarangan utawi pahyanan turmaning ngawinang bhaya utawi panyangkalen sekadi:
bikul, semal Ian sane tiosan punika kengin kepademang utawi kaburu.
2. Ritatkalaning Desa mapawangun utawi
maaci-aci ring Pura wenang ngamargiang alangan utawi rerampagan ring
sawawengkon wawidangan Desa Adat Bugbug.
Kaping
8
Panyanggran
Banjar
Pawos
43
Desa
Adat Bugbug ritatkalaning ngawentenang aci-aci miwah ayah-ayah ring Desa patut
kasanggra antuk Banjar miwah Subak utawi Sayan luir ipun:
1.
Tatkalaning Aci utawi Usaba Manggung,
Banjare nyanggra: a. Ngawangun panggungan saha raramonnya ring Desa. n. Ngugag
utawi ngagah panggungan tur magagimpes. c. Mapajeg saha raramonnya ka Pura
Candidasa.
2.
Tatkalaning Aci utawi Usaba Gumang (Aci
Kadulu Gede), Banjare nyanggra: a. Ngawangun panggungan saha raramonnya ring
Desa. n. Ngugag utawi ngagah panggungan tur magagimpes. c. Ngararata ring Pura,
ring margi-margine ka Gumang, lsp. r. Ngamedalang toya miwah daun papahan ka
Gumang. k. Ngingu patamiyuan Desa luire: Pamaksan Bebandem, Jasri, Ngis miwah
Datah.
3.
Tatkalaning Aci ring Pura Piit, piodalan
Sang Hyang Raja Purana, Banjare nyanggra ngamedalang ayah Daha-Tarunannya saha
makta cepetik lan sasurakan antuk daun jaka maoncer.
4.
Tatkalaning Aci Dalem utawi Usaba Kelod,
Banjare ngarerata ring Pura Dalem miwah ring margi-margine pacang ka Pura.
5.
Tatkalaning Aci utawi Usaba Kaja, Banjare
nyanggra: a. Nguwangun panggungan saha raramonnya ring Puseh. n. Ngugag utawi ngagah
panggungan tur magagimpes. e. Ngingu patamiuan Desa.
6.
Tatkalaning Aci utawi Usaba Bukit Gundul
miwah Bukit Pajinengan, Banjare nyanggra: a. Makarya wawarung saha raramonnya
ring : Bukit Gundul, Bukit Pajinengan miwal ring Belong. n. Ngararata ring Pura
miwah ring margi-margin jaga ka Pura. c. Ngamedalang toya miwah raramon sane
tiosan ka Belong utawi Bukit Gundul miwah Bukit Pajinengan.
7.
Tatkalaning Desane ngayu-ayu, saantukan
keni kaparebehan.
8.
Tatkalaning nandur kekayonan tanem tuwuh
ring sawawengkoning wawidangan Desa Adat Bugbug.
9.
Tatkalaning Aci utawi Usaba Klame, kawawa
antuk Subak miwah Sayan kasanggra antuk Desa.
10. Panyanggran Banjar sane tiosan kamargiang
manut wiguna.
Kaping
9
Daha
Taruna Lan Panyanggrannya
Pawos
44
1.
Indik Daha Taruna ring Desa Adat Bugbug
manut panyanggrannya wenten kalih soroh, luire:
a. Daha-Tarunan Desa, ngayah nyanggra Desa manut ring ayah-ayahan Krama
Desa Ngarep. n. Daha-Tarunan Banjar (Seka Taruna-Taruni), ngayah nyanggra Desa
manut ring ayahan panyanggran Krama Banjar sowang-sowang.
2.
Pakraman Daha Taruna puniki kawentenang
manut yusa lan swadarmannya.
3.
Daha Taruna puniki kawenangannya sewaka
widya sastra ngawerdiang Daha Taruna tur ngayomin ring sajeroning swadarmaning
"Y U W A N A" mamerihang ka jagadhitan.
INDEKS:

No comments:
Post a Comment