Awig Bugbug 3: Sukerta Tata Pakraman

SARGA III
SUKERTA TATA PAKRAMAN
Palet 1
Indik Krama
Pawos 8
Sane kabawos Krama Desa Bugbug inggih punika.
1.  Sahanan sang jenek mapumahan ring Desa Adat Bugbug saha ngamong ayahan Desa wiadin Banjar, miwah sane kantun nyungkemin Kahyangan Desa turmaning ma-Agama Hindu.
2.     Sajaba punika kasinanggah tamiu.

Pawos 9
Krama Desa Adat Bugbug wenten petang pawos luire:
1.    Krama Desa Ngarep (Krama Desa Satus Duang Dasa); puniki krama sane madruwe bangket ayahan Desa.
2.   Krama Desa Sasah Abu; puniki kulawarga sane sampun mapumahan utawi marabian sane nenten madruwe bangket ayahan Desa.
3.      Krama Desa Balu Angkep; puniki kulawarga balu sane pianaknyane sampun menek kelih.
4.      Krama Desa Bulu Angkep; puniki kulawarga sane katinggalan meme-bapa tur sampun menek kelih, luh-muani miwah muani-muani.

Pawos 10
Kawit dados Krama Desa:
1.     Mawiwit antuk parabian.
2.     Balu Angkep.
3.     Bulu Angkep.
4.  Mawiwit sangkaning jumenek ngarereh karya, turmaning malarapan saking patilar rahayu saking dura desa.

Pawos 11
Panemayan tedun makrama Desa:
1.     Tigang sasih sesampune mabeya-kala utawi marebu.
2.     Krama Balu Angkep yening pianaknyane sampun menek kelih.
3.     Krama Bulu Angkep yening pianaknyane sampun menek kelih, kalih diri lanang-istri utawi lanang-lanang.
4.     Tigang sasih saking ngawit jumenek mekarya.

Pawos 12
Sahanan Krama Desa miwah tamiu keni tategenan luire:
1.      Krama Desa Ngarep keni ayah nyumek, mapiteges urunan miwah ayahan nyumek ritatkala wenten usaba miwah aci-aci mapahayu Desa.
2.    Krama Desa sane tiosan (Krama Desa Sasah Abu, Krama Desa Balu Angkep, Krama Desa Bulu Angkep, Daha miwah Taruna) keni ayah nyanggra manut pararem,
3.    Prade ritatkalaning ngayah sinalih tunggil krama tan tedun ngayah, wenang keni parnidanda manut pararem.
4.    Prade rikalaning ngayah wenten sinalih tunggil krama kasepan tedun, utawi matilar sadurung puput karyane, wenang krama inucap keni pamidanda manut pararem.
5.         Krama Desa sane ngemong karang ayahan desa, keni pitik miwah jinah bolong manut arah-arah Desa.
6.     Tamiu sane jumenek magenah ring wawidangan Desa Adat Bugbug keni urunan sanunggil ngawarsa manut pararem.

Pawos 13
Krama Desa sajaba Krama Desa Ngarep, kadadosang
1.     Mamit (mapangkid) utawi tan tedun:
a. Rikalaning mapwangun, ngeraabrn. ngewangun karya utawi yadnya, nandur utawi mamulih, lan sane tiosan manut panglokikan Prajuru/Dulun Desa.
n. Macihna matepetin majeng ring rabi lan aka utawi waris saking kapurusan, wiadin malalungayan saking pituduh Sang Amawarat utawi pituduh Desa wiadin duk pamargi atagan punka sampun wenten sajeroning palungayan.
c Kengin mapoangkid (mamit) wantah apisan, sajawaning wenten panugrahan saking Prajuru utawi Dulun Desa.
r. Sajeroning sungkan sane kamanggehang antuk sang wenang.
2.    Nyada; mapiteges ngemademang ayah-ayah risampun mayusa nem dasa warsa utawi sangkaning macihna sungkan-sungkanan.
3.  Nyuksukin, sane kawenangang risampun munggah daha-taruna utawi sampun mresidayang nganutin makrama.
4.     Mamit, yening kajudi antuk Sang Mawarat utawi malalungayan salami tigang rahina rauh pitung rahina.
5.     Mamit, riantukan sungkan ila, sungkan AIDS, buduh miwah sebacakannya.
6.     Sang mamurug pawos puniki wenang keni pamidanda manut pararem.

Pawos 14
Wusan dados Krama Desa luire:
1.    Krama Desa Ngarep wusan makrama Desa Ngarep yening bangket sane keni ayahan Desa punika sampun nenten kadruwe antuknya.
2.       Sajawaning Krama Desa Ngarep, kengin wusan makrama Desa yening:  
a. Mawiwit saking pinunas ngaraga, prade kesah kadura desa utawi ngalangkungin sagara, tur risasmpun polih ilikita lunga anghenes.
n. Kanorayang dwaning sampun tan prasida ngesehin solah, maprawerti setata nguwug kecaping Awig-Awig.

Palet 2
Prajuru / Dulun Desa
Pawos 15
1.       Desa Adat Bugbug kaenter antuk Jero Bandesa, kasanggra antuk Kelihan Desa.
2.       Banjar kaenter antuk Kelihan Banjar.
3.       a. Jero Bandesa mawiwit saking Bandesa Mas, maka manggalaning yadnya ritatkala wenten usaba utawi aci-aci ring Desa Adat Bugbug, tur kasanggra antuk Krama Desa Ngarep sajeroning ngenterang kasukertan niskala.
n. Kadegang malarapan antuk turunan manut kang sinanggah pinisepuh.
c. Maduluran Dewa Saksi ring Pura Desa (Bale Agung).
4.       a. Kelihan Desa Adat maka manggalaning pawaugunan Desa, kasanggra antuk Paruman Nayaka Desa sajeroning ngenterang indik pangrencana, ngarincikang pari-indik parauhan miwah panelas prabea Desa Adat, miwah sane tiosan manut Tri Hita Karana.
b. Kelihan Desa mawiwit saking Krama Desa sajabaning tamiu tur kacalonang antuk Paruman Krama Desa Ngarep lan Paruman Nayaka Desa, saha sapauningan  Jero Bandesa.
c. Kadegang malarapan antuk pamilihan olih Paruman Krama Desa Adat Bugbug nyabran 5 (limang) warsa, sajawaning wenten pari indikan sewos, tur kengin kapilih malih.
r. Maduluran Dewa Saksi ring Pura Desa (Bale Agung).
5.       a. Kelihan Banjar mawiwit saking Krama Banjar sowang-sowang. 
n. Kadengang malarapan antuk pamilihan nangken 5 (limang) warsa.
c. Maduluran Dewa Saksi ring Pura Desa (Bale Agung).
6.       Sahanan Prajuru patut:
a. Tan cedangga.
n. Tan macihna naen malaksana corah (naen mahukum rangkungan ring tigang warsa).
c. Wikan ngewacen lan nyurat aksara Bali miwah aksara Latin.
r. Manut ring pararem.

Pawos 16
Paruman Nayaka Desa:
1.     Para Nayaka mawiwit saking Krama Desa Adat Bugbug.
2.     Para Nayaka kadegang malarapan antuk pamilihan nangken 5 (limang) warsa, olih: a. Krama Banjar ring sowang-sowang Banjar, satmaka wakil Banjar.
n. Krama Desa Bugbug Purantara satmaka wakil Krama Desa Adat Bugbug ring jaba Desa.
3.     Sajabapunika taler kadegang malarapan antuk pituduh Kelihan Desa Adat manut pararem.
4.     Swadarmaning Paruman Nayaka Desa:
a. Ngarencana pawangunan Desa Adat manut Tri Hita Karana.
n. Ngarencana indik pangerauhan (piolih-piolih) miwah panelas prabea Desa nangken ngewarsa.
c. Sareng ring Kelihan Desa Adat ngardi pararem miwah pamutus indik tata cara ngenter Desa Adat manut daging awig-awig puniki.

Pawos 17
1.     Kelihan Desa Adat kasanggra antuk:
a. Patajuh miwah petangan pinaka wakil.
n. Penyarikan pinaka juru surat.
c. Patengen utawi Sedahan Raksa pinaka pangemong druwen Desa.
r. Patilik Desa pinaka panureksa padruwean Desa.
k. Prajuru Desa sane tiosan pinaka panyanggra manut wiguna.
2.     Sajeroning nganterang kasukertan niskala, Jero Bandesa misinggihang para Pinandita luire:
a. Pemangku utawi Pangempu Kahyangan Desa. n. Buyut, c. Kubayan, r. Sedahan Desa utawi Balian Saha, k. Balian Gorok.
3.     Ritatkala ngenterang pamargin aci-aci Jero Bandesa kasanggra antuk:
a. Rajeg Desa, n. Pangenter aci-aci utawi pangenter adat. c. Patilik Kanginan utawi Subak Taruna, r. Patilik Kauhan, k. Subak Daha, d. Luput Desa. t. Kasinoman. s. Prawayah, w. Undagi Desa, l. Krama Ngarep.
4.     Sajeroning ngenterang indik pawangunan Desa manut Tri Rita Karana Kelihan Desa Adat kasanggra antuk Paruman Nayaka Desa.

Pawos 18
1. Swadarmaning Jero Bandesa luire: a. Ngemargiang tur nitenin pamargin Awig-Awig. n. Maka manggalaning aci-aci Desa manut dresta. c. Nuntun saha nyaksinin tata cara miwah sangaskaraning kahuripan manut sane ngilitang sulur pakulawargan. r. Mawosin saha niwakang pamutus marep ring Krama Desa sajeroning Desa pakraman.
2.     Swadarmaning Kelihan Desa Adat luire: a. Waluya panunggalan warga desane sajeroning ngupadi daging patitis lan pamikukuh ngemanggehang dresta, agama, mahawinan prasida ngawakilin krama desa matemuang bawos ring sapa sira ugi. n. Ngenterang pamargin daging awig-awig, pasuaran lan pararean Desa Adat. c. Nuntun saha nyaksinin tatacara miwah sangaskaraning kahuripan manut sane ngilitang sulur pakulawargan. r. Mawosin saha niwakang pamutus marep ring krama desa sajeroning desa pakraman.
3.     Prajuru Adat tiosan patut: a. Nyanggra, nyeranain Prajurune lianan, n. Ngambil saha nureksain druwen Desa Adat antuk ilikita pastika, utawi pinaka pangemong druwen Desa Adat.
4.     Prade Prajuru utawi Dulun Desa iwang pangelaksana patut keni pamidanda nikel ring kaiwangan krama tiosan, saha kangkat kararyanang manut pararem.

Pawos 19
Patuas utawi piolih-olihan Prajuru utawi Dulun Desa luire:
1.     Luput rarempon (wawijilan).
2.     Polih bukti utawi patuas tiosan manut pararaem.

Pawos 20
1.     Prajuru utawi Dulun Desa kagentosin riantukan: a. Seda. n. Wit sangkaning pikayun rahayu utawi pinunas ngeraga. c. Kanorayang dwaning iwang pamargi miwah nilar sasana. r. Pastika pangadegan limang warsa .
2.     Kelihan Desa Adat kanorayang majalaran antuk pararem maka pamutusing paparuman Desa Adat tur kaingkupin antuk Krama Desa Adat sami.
3.     Prajuru tiosan sane kajudi antuk Kelihan Desa kanorayang majalaran antuk ilikita pamutus saking Kelihan Desa Adat.

Palet 3
INDIK KULKUL
Pawos 21
1.     Kulkul ring Desa Adat Bugbug, luire : a. Kulkul Desa minakadi kulkul tegteg (kulkul slaguwi), Kulkul Krama, Kulkul Daha Truna, Kulkul Paruman Nayaka. n. Kulkul Banjar ring Banjar sowang-sowang.c. Kulkul Seka-seka utawi kulkul tempek. r. Kulkul Pemaksan.
2.     Tabuh tatepakan kulkul Desa luire:  a. Atuludan banban tengeran tedun ngayah. n Atuludan bulus tengeran kapancabhayan. c. Tigang tuludan banban tengeran nedunang Tarunan Desa. r. Nem tuludan banban tengeran nedunang Dahan Desa Payas Agng, Telung tuludan banban nedunang Dahan Desa Payas Alit.  k. Ping sia kalentungan maarang sia etangan tengeran patedunan Kasinoman. d. Ping solas kalentungan maarang solas etangan tengeran patedunan Desa. t. Kulkul tegteg (kulkul slaguwi) masuara tigang kalentungan banban prade wenten sinalih tunggil krama madruwe pianak buncing.
3.     Tabuh tatepakan kulkul ring sowang-sowang Banjar utawi seka (tempek) luire: a. Atuludan banban tengeran tedun sangkep utawi ngayah. n. Atuludan bulus tengeran kepancabhayan.

Pawos 22
1.      Kulkul Desa utawi Banjar tan wenang katepak yan tan sangkaning pituduh Prajuru, sajawaning tengeran kapancabhayan.
2.      Sang nepak yan tan sangkaning pituduh Prajuru, patut digelis atur supeksa maka buatan panepake, yan tan asapunika keni pamidanda manut pararem, asapunika taler keni pamidanda yan nepak tan manut wiguna.
3.      Kulkul seka-seka utawi tempekan-tempekan kalih kulkul pondokan-pondokan tan kalugraha nyawerin utawi matehin sukat utawi tengeran kulkul Desa; yan prade kapurug keni pamidanda manut pararem tur kulkul inucap kadaut antuk Desa.

Palet 4
INDIK PARUMAN

Pawos 23
1.     Paruman utawi sangkepan ring Desa luire :
a_. Paruman Desa kawentenang :
1). Nyabran ngasasih majalaran antuk arah-arah.
2). Napkala (padgata kala) majalaran antuk arah-arah manut tatujon.
          n. Sangkepan Prajuru utawi Dulun Desa kawentenang manut          wiguna.
       c. Paruman Nayaka Desa kawentenang:
1). Nyabran ngasasih manut daging Kalender Desa:
2). Napkala (padgata kala) majalaran antuk arah-arah manut tatujon.
       r. Paruman Banjar kawentenang:
1). Nyabran ngasasih majalaran antuk arah-arah.
2). Napkala majalaran antuk arah-arah manut tatujon.

2.     Paruman ring Desa utawi Banjar madudonan sekadi ring sor
a. Paruman Krama Desa Ngarep, prasida lumaksana risampun katedunin antuk sang patut ngamiletin, kamanggala antuk tengeran kulkul miwah sang manedunin patut mabusana madestar, nakampuh matepi duang aneh, maumpal, tanpa kwaca saha ngangge keris pinaka saselet. Tan maren ngarcana ring Ida Bhagawan Panyarikan, maka sarana Widhi-Widhana marupa cane.
n. Paruman Nayaka Desa miwah Paruman Banjar prasida lumaksana risampun katedunin antuk sang patut ngamiletin tur kamanggala antuk tengeran kulkul saha mabusana adat nyalempot miwah tan kalugra makta gagawan sakaluire. Tan maren ngarcana ring Ida Bhagawan Panyarikan, make sarana widhi-didhana marupa cane.
3.     Swadarmaning Paparuman : a. Panuput babawos, briyuk sapanggul utawi ingkup puniki kamanggehang. n. Prade pidaging paparuman tan kaingkupin, Prajuru Dulun Desa wenang ngilikang babawos saha pamutusnya manggda kararemin antuk Krama Desa. Bilih tan prasidakasungkemin jantos ping tiga, Prajuru Dulun Desa wenang nunas babawos ring Sang Mawarat. c. Tan kalugra ngawetuang suara gora utawi byota, yan wenten sane asapunika keni pamidanda bea pacamil kadi dandaning nguman-uman ring sabha.

Pawos 24.
1.   Sajeroning Paruman Desa, Jero Bandesa miwah Kelihan Desa Adat patut nyiarang indik pamargin ngenterang Desa pamekas ngenenin indik : a. Munjuk lungsuring pakraman saha ayah-ayah, miwah sulur artha-brana druwen Desa. n. Rencana Prajuru Ulun Desa ngeninin indik utsaha Desa kapungkur
2.        Pamutus Paparuman Desa sinanggeh pararem maka pamitegep pamargin Awig-Awig.

Pawos 25
1.       Paruman Prajuru Dulun Desa kawenangang wantah ngarincikang panglaksanan utsaha Desa kapungkur.
2.      Paruman Prajuru Dulun Desa tan kawenangang ngeninin tategenan ring Krama Desa saduning kaingkupin antuk : Parurnan Nayaka Desa miwah Paruman Desa.
3.     Pamutus paparuman Prajuru Dulun Desa ngawetuang paswara maka pidaging pituduh Sang Mawarat utawi pidaging pararem Paruman Nayaka Desa miwah Paruman Desa.

Palet 5
INDIK DRUWEN DESA
Pawos 26
Padruwean Desa Adat Bugbug sekadi ring sor:
1.     Kahyangan sane kaempon utawi kawawa antuk Desa Adat luire:
a.Kahyangan Tiga minakadi: 1). Pura Puseh. 2). Pura Desa utawi Pura Bale Agung,      3). Pura Dalem. n, Pura Ayung utawi Pura Sri. c. Palinggih Busali. r. Pura Piit. k. Pura Penyarikan. d. Pura Gumang utawi Bukit Juru. t. Pura Bukit Gundul. s. Pura Bukit Pajinengan. w. Pura Cilidasa utawi Pura Candidasa. l. Palinggih Gunung Sari. m. Pura Bias Putih. g. Palinggih Bhatara Bagus Sakenan. b. Palinggih Bhatara Rambut Sedana. ng. Palinggih Bhatara Ayu Maospahit. p. Palinggih Bhatara Maspahit utawi Manjangan Saluang. j. Palinggih Bhatara Gede Galogor. y. Pura Prajapati. Ny. Pura Pasujan. a. Pura Pangalapan utawi Pura Ulun Suwi. n. Pura Melanting.
2.     Kahyangan sane kaempon antuk Krama Pemaksan, luire: a. Gaduh Palinggih Bhatara Lingsir ring Puseh, n. Pura Pasek. c. Pura Paswikan. r. Pura Babatoh. k. Pura Pamengkang.
3.     Padruwean Desa Adat Bugbug sane marupa: a. Pratiina-pratima. n. Prasasti Tembaga makweh dasa lembar.           c. Catu piturun asiki.       r. Genta Banjra piturun tatiga.
4.     Wewangunan tiosan manut padruwean Desa.
5.     Tanah-tanah tegak Kahyangan utawi Pura-Pura ring Desa Adat Bugbug, sowang-sowang malinggah apalebahan.
6.     Tanah-tanah: tegal, bangket, Laba Pura, Setra manut padruwean Desa.
7.     Tanah-tanah karang ayahan Desa.
8.     Lelanguan miwah ilen-ilen druwem Desa luire:
a. Lelanguan miwah ilen-ilen druwenDesa luire: 1). Gong Desa. 2). Sal.onding, 3). Gambang.
n. Lelanguan sane kasanggra antuk seka luire: 1). Gong Kebyar.2). Gambang Saron.
c. Ilen-ilen walin Pura luire: 1). Daretan wewalen. 2). Rejang. 3). Abwang masramanan utawi magagontelan. 4). Papendetan.5). Dedarian. 6). Solahan Ungkulan utawi Pajeng. 7). Solahan Bhatara Sri.  8). Solah Lente. 9). Tatebahan.
r. Ilen-ilen panyanggra seka luire: 1). Sanghyang. 2). Joged Bumbung. 3). Janger. 4). Palalegongan. 5). Gambuh utawi Gandrung. 6). Calonarang, 7). Arja. 8). Cakepung. 9). Gebug Endo.
9.     Padruwean Desa Adat tiosan sane durung kaunggahang ring awig-awig puniki, manggeh kajejerang manut pararem.

Pawos 27
Piolih-Piolih Desa Adat luire :
1.     Piolih-piolih saking tegal, bangket miwah palaba Pura druwen Desa.
2.     Piolih-piolih saking salaran pasar miwah sasarin canang.
3.     Piolih-piolih saking Krama Desa,
4.     Piolih-piolih saking Sang Amawa Rat utawi Guru Wisesa.
5.     Piolih-piolih miwah dana punia utawi paica-paica tiosan sane sampun kapatutang miwah kajejerang antuk Desa manut pararem.

Pawos 28
1.     Prajuru Dulun Desa wenang ngetangang pamupon utawi piolih-piolih Desa Adat lan sapanunggalannya.
2.     Pikolih lan pamupon Desa kaanggen prabeya upakara-upakara Usaba utawi Aci-aci miwah wewangunan ring Pura miwah sane tiosan.
3.     Nyabran pasangkepan Desa, Prajuru Dulun Desa pangemong druwen Desa ngawentenang pari-indik munjuk lungsuring padruwean Desa ring Krama Desane.
4.     Sakaluiring druwen Desa patut wenten ilikitannya.
5.     Tan kalugra ngadol utawi ngesahang padruwean Desa yan tan kasungkemin antuk Krama Desane.

Palet 6
SUKERTA PAMITEGEP
Kaping 1
Karang, Tegal Miwah Bangket Desa
Pawos 29
1.       Krama Desa pangemong Tanah Karang Ayahan desa (tanah sane tan keni tiga sana) patut ngawatesin karang inucap antuk pager utawi turus miwah tembok panyengker mangda pakantenannya asri.
2.        Wates sisi kaler miwah kangin, patut kakaryanin antuk sang mangemong karang inucap, sane mewasta gegaleng kahuluan. Sajawaning tanah pacatu, tegal, bangket utawi tanah padruwean ngeraga sane kapiara batese sisi kelod miwah sisi kauh, sahantukan punika mawasta gegaleng kateben.
3.     Prade karasayang pager utawi turus inucap ngalikadin, yan sami pada arsa panyandinge kengin bates punika nganggen painget kewanten kasaksinin antuk Prajuru Dulun Desa utawi nganggen pracihna pal saking Sang Amawarat.
4.        Prade wenten karang kabebeng mangda kautsahayang wenten margi.

Pawos 30
1.      Krama Desa dados nunas karang Desa; tata caraning nunas kalih molihang karang Desa manut pararem.
2.   Sinalih tunggil krama sane pacang nunas karang, patut matur pinunas ka Desa. Prajuru Dulun Desa mawosin indik pinunase, manut daging pararern.
3.      Sang sapa sira ugi sane sampan nahenin nunas karang Desa, tur sampun kaicen, tan kawenangang malih nunas karang Desa.
4.   Sajeroning nem sasih ngawit saking kapaica karang inucap, sang manunas wenang sampun ngenahin. Yening sajeroning nem sasih taler durung kagenahin, karang inucap kadaut malih antuk Desa.

Pawos 31
1.     Sinalih tunggil krama Desa tan kalugra :
a. Ngalah-alah margi, tegal, bangket, karang Desa Ian tiosan punika. Yan kapurug keni pamidanda manut pararem, saha ngewaliang genah sane kalahlah punika.
n. Ngalah-alah tanah tegak Kahyangan, setra lan sakancan tegak sane kasinanggeh suci. Yan kapurug keni pamidanda manut pararem tur ngewaliang genah sane kalahlah, saha kadulurin antuk upacara panyangaskara manut dresta.
c. Ngadol tanah tegak karang ayahan Desa.
r. Makarya palimbahan toya utawi limbah tinja ka-karang krama tios utawi ka pisaga wiadin ka margine utawi ka got-gote sane ngawinang palemahane resem miwah rusak. Yan kapurug keni pamidanda manut pararem.
k. Ngutang wangken wewalungan, luhu, ring margi-margine utawi ring got-gote wiadin sane tiosan punika ring sawawengkoning Desa, sane ngawinang lingkungane resem utawi kirang lestari. Yan mamurug keni pamidanda manut pararem tur wangken wewalunganne inucap patut katanem antuk sang sane ngutang punika.
d. Ngutang toyan tinja utawi mabacin miwah makebotan ring margine utawi ring gote. Yan kapurug keni pamidanda manut pararem.
t. Ngaletehin Kahyangan utawi genah sane kasinanggeh suci Yan kapurug keni pamidanda manut pararem saha kadulurin antuk upacara panyangaskara pratista manut dresta.
2.     Yan prade wenten sinaiih tunggil Krama Desa pacang ngadol wewangunan sane wenten ring karang ayahan Desa, miwah legal utawi bangket patut masadok ring Prajuru Dulun Desa. Yan mamurug keni pamidanda manut pararem.

Kaping 2
Tanah Bangket Ayahan Desa
Pawos 32
Tanah bangket ayahan Desa inggih punika tanah-tanah sane kadruwe antuk I-Krama Desa Ngarep sane keni ayahan nyumek manut pawos (12 ) kaping 1.

Pawos 33
1.     Tanah bangket ayahan Desa tan kalugra ka-adol ring tamiu.
2.     Tan kalugra nguwah kawigunan Tanah Bangket Ayahan Desa.
3.     Sinalih tunggil Krama Desa tan kalugra numbas Tanah Bangket Ayahan Desa rangkungan ring kalih saih (ayahan aji samas).
4.     Sang mamurug kecap ring ajeng keni pamidanda manut pararem.

Kaping 3
K e k a y o n a n
Pawos 34
1.   Yening ngawit nandur tanem tuwuh utawi kekayonan patut masukat adepa agung ngajeroang saking wales panyengker, yan prade jantos ngaliwat ring wates patut kasipat gantungin.
2.       Yening wenten tetanduran ngungkulin semaliha mewastu mayen ka-pisaga patut kawara antuk paiguman, ping ajeng prasida sang manruwenang wit ngarebah utawi notor wit puni ka.
3.     Prade sampan kawara taler tan wenten utsaha sang manruwenang wit, sang rumasa katetehan utawi kajerihan wenang masadok ring Prajuru Dulun Desa, tur risampun kaparitatas kalugra ngicalang wit inucap, sakewanten wit punika patut katurang ring Desa.
4.       Sang keni pamidanda panyangaskara saha prabeya manut putusing pararem majeng ring wewangunan sang karubuhin luire: a. Sang manruwenang wit kasinanggah mayanin, prade pungkat utawi rebah ngarubuhin wewangunan pi saga. n. Sang notor utawi munggal, ngarebah wit prade mayanin wewangunan pisaga.
5.     Prade wenten krama pacang nandur tanem tuwuh utawi kekayonan ring jabar pekarangarnnya utawi telajakannya patut masadok ring Prajuru Dulun Desa.
6.     Krama Desa patut ngamanggehang utawi nitenin kawerdian tur miara tanem tuwuh utawi kekayonan Desa wiadin marupa tanem tuwuh sane ngawinang palemahanne utawi wawidangan Desane asri lur ajeg.

Kaping 4
Wawagunan
Pawos 35
1.     Nyabran Ngawangun patut: a. Masadok ring Prajuru Dulun Desa, pingajeng prade wewangunan punika ngeninin wates. n. Ngangge sukat asta bumi miwah gagulak asta kosala-kosali sanistane manut ring patitis niskala. c. Yan wenten ngangge asta bumi wiadin gagulak asta kosala-kosali, patut ngangge dresta sekadi sane sampun mamargi ring Desa Adat.Bugbug. r. Tan ngayubin ka pisaga.
2.   Krama Desa sane madruwe panyengker utawi tembok, kengin ngungkulin antuk ceracapan masukat asiku (asta musti).
3.   Prade wenten telnbok penyengker utawi wewangunan jantos ngayubin, bilih-hilih tembok inucap ring telenging wates, risampun kawara tur kasadokang ring Prajuru Dulun Desa wenang kadanda manut pararem saha tembok inucap kagubar utawi sanistane mangda kakaryanang abangan. Yaning panyandinge sampun pada arsa, kakaryanang ilikita saha kasaksinin antuk Prajuru Dulun Desa.

Kaping 5
Vewalungan
Pawos 36
1.     Sahanan krama sane miara wewalungan (bawi, risampun mabelas, banteng risampun matelusuk, utawi sane tiosan punika), patut sayaga nitenin negul utawi ngelogor mangda tan ngarusakin karang utawi pabyanan pisaga. Yan mamurug keni pamidanda manut pararem.
2.   Prade wenten wewalungan malumbar utawi ngeleb ngarusak pakarangan utawi pabyanan pisaga, risampun kawara antuk Prajuru Dulun Desa kengin ketaban tur kadanda ngawilangin wit sane karusak saha patut nawur panebas wewalungan manut pangelokikan Prajuru Dulun Desa. Prade jantos ngaletehin genah suci minakadi Pamerajan (Sanggah), Kahyangan Desa Pura Pemaksan, lan sane tiosan punika, risampun kawara utawi kaparitatas antuk Prajuru Dulun Desa wenang sang nruwenang wewalungan inucap kadanda manut pararem saha ngaturang pangupakara pamratista pamarisudha manut dresta; sajawaning mapapada ring Pura Kahyangan.

Pawos 37
1.       Krama Desa patut sayaga nitenin, nyanggra wewalunganne miwah sarwa pranine. Tan kalugra maboros iniwah nuba lan sapanunggalannya, minakadi ngemademang paksi miwah nuba ulam, ula sawah miwah sane tiosan ring sawewengkoning wawidangan Desa Adat Bugbug. Yan kapurug keni pamidanda manut pararem.
2.       Sahanan wewalungan miwah buron sane kapiare antuk krama Desa ring sajeroning pakarangan kawara tur kailikitayang antuk Prajuru Dulun Desa manut pararem, Yan kapurug keni pamidanda manut pararem.

Pawos 38
1.     Tan kalugra ngangon miwah negulang ingon-ingon ring:  a. Palemahan tegak Kahyangan. n. Tanah utawi tegal melakang sane kapiara antuk Desa. c. Margi ring wawidangan Desane.
2.     Prade kapurug, wenang wewalungan punika kataban tur keni pamidanda manut pararem.


Kaping 6
B h a y a
Pawos 39
1.     Bacakan bhaya wenten kasinanggeh Panca Bhaya, luire: a Jiwa bhaya : kabaak, lampus. n. Arta bhaya: kemalingan, c. Geni bhaya: katunuan utawi umah puun. r. Er bhaya: belabor. k. Dura cara ring Agama, marikosa.
2.     Sahanan Krama Desa sane uning ring jatma lumaksana dusta utawi kahanan bhaya (artha‑bhaya, miwah kaparikosa) patut atur uninga ring Prajuru Dulun Desa tur nepak kulkul bulus mapitulung manut pawos 21. Yan prade jiwa bhaya miwah geni bhaya patut nepat kulkul bulus tan atur supeksa.
3.     Prade ring Desa kahanan jiwa bhaya miwah dura cara ring Agama, patut Desane ngawentenang upacara Bhuta Yadnya tur sang mayanin katur ring Sang Amawarat.
4.     Prade wenten sinalih tunggil krama mamisuh utawi nguman-uman krama tios, jantos masadok ring Prajuru Dulun Desa, keni pamidanda bea pacamil tatebasan prayascita manut dresta.

Pawos 40
1.      Sang manggihin kahanan artha bhaya (kamalingan), patut nepak kulkul bulus mapitulung manut pawos 21 utawi sang kamalingan matur supeksa ring Prajuru Dulun Desa sane pacang mapaica tatimbang utawi nuntun manut ring daging kekerthan jagat, saha mawuwuh upakara panyangaskara prade wenten jatma memandung barang sane kasinanggeh suci.
2.      Pratingkahe mapailon ring dusta kabawos saruron, prade wenten jatma manggihin dusta tan atur supeksa ring Prajuru Dulun Desa, jantos jatma utawi krama tios nyadokang, patut sang mapailon kadanda kadi dandaning pandung, tur prade jantos ping tiga malaksana asapunika wenang kasukserah ring Sang Amawarat.
3.      Prade wenten jatma ngarereh reramon, minakadi daun kelapa, ron lan sane tiosan, tanpa sadok ring sang nruwenang, yan kacunduk (katara) patut kadanda kadi dandaning maling.
4.  Yaning wenten jatma ngaranjing ring pakubon wiadin pakarangan krama tios utawi pisaga ritatkala suwung, mewastu sang nruwenang karang kaicalan, wenang jatma inucap katuwekang antuk ma-Dewa Saksi ring Pura Desa (Bale Agung).
5.    Mangda tan katuwekang sakadi ring ajeng, sang sapa sira ugi ngaranjing ring pakarangan krama tios, patut: a. Matengeran suara (makaukan). n. Nyantos sang nruwenang karang rauh, utawi masadok ring pangapitnya sane pinih tampek, maka buatan pangaranjinge. c. Ngenahang sawen utawi surat utawi pipil ring pamedale utawi genah sane sampun cumawis, ngindikang maka buatan pangaranjinge.

Kaping 7
Ngarereh Taru Muwah Baburon
Pawos 41
1.     a. Sang sapa sira ugi tan kalugra ngarereh taru-taru kekeran Desa ring: 1). Tanah-tanah Druwen Desa utawi Druwen Pura. 2). Tanah-tanah sane tiosan.
n. Yan prade kapurug, sang mamurug patut kakeninin pamidanda manut pararem, tur taru inucap kadaut olih Desa.
2.     a. Sang sapa sira ugi tan kalugra maburu, ngejuk miwah ngamademang baburon luire bojog, paksi, banteng alas, ula sawah Ian sane tiosan, sane inucap arang ring sawawengkon wawidangan Desa Adat Bugbug.
n. Yan prade kapurug, sang mamurug patut kakeninin pamidanda manut pararem tur buron inucap yan kantun maurip patut kewaliang ring genahe kakeniang; yening buron inucap sampun padem sang mamurug maweweh nawur patin buron inucap, tur wangken buron inucap kadaut olih Desa.
3.     Yan wenten jatma tios (wong dura desa utawi dura negara) mamurug pawos puniki, Krama Desa Bugbug sane manggihin jatma inucap patut ngentenin utawi atur sasulur pinih rihin, yan sampan kapakelingang taler jatma inucap mamuwuk patut kasadokang ring Prajuru Dulun Desa turmaning jatma inucap kakeninin pamidanda manut pararem, tur pikolih buruannya kadaut olih Desa.

Pawos 42
1.     Yening wenten buron ngarusuhin ring pakarangan utawi pahyanan turmaning ngawinang bhaya utawi panyangkalen sekadi: bikul, semal Ian sane tiosan punika kengin kepademang utawi kaburu.
2.   Ritatkalaning Desa mapawangun utawi maaci-aci ring Pura wenang ngamargiang alangan utawi rerampagan ring sawawengkon wawidangan Desa Adat Bugbug.

Kaping 8
Panyanggran Banjar
Pawos 43
Desa Adat Bugbug ritatkalaning ngawentenang aci-aci miwah ayah-ayah ring Desa patut kasanggra antuk Banjar miwah Subak utawi Sayan luir ipun:
1.     Tatkalaning Aci utawi Usaba Manggung, Banjare nyanggra: a. Ngawangun panggungan saha raramonnya ring Desa. n. Ngugag utawi ngagah panggungan tur magagimpes. c. Mapajeg saha raramonnya ka Pura Candidasa.
2.     Tatkalaning Aci utawi Usaba Gumang (Aci Kadulu Gede), Banjare nyanggra: a. Ngawangun panggungan saha raramonnya ring Desa. n. Ngugag utawi ngagah panggungan tur magagimpes. c. Ngararata ring Pura, ring margi-margine ka Gumang, lsp. r. Ngamedalang toya miwah daun papahan ka Gumang. k. Ngingu patamiyuan Desa luire: Pamaksan Bebandem, Jasri, Ngis miwah Datah.
3.     Tatkalaning Aci ring Pura Piit, piodalan Sang Hyang Raja Purana, Banjare nyanggra ngamedalang ayah Daha-Tarunannya saha makta cepetik lan sasurakan antuk daun jaka maoncer.
4.     Tatkalaning Aci Dalem utawi Usaba Kelod, Banjare ngarerata ring Pura Dalem miwah ring margi-margine pacang ka Pura.
5.     Tatkalaning Aci utawi Usaba Kaja, Banjare nyanggra: a. Nguwangun panggungan saha raramonnya ring Puseh. n. Ngugag utawi ngagah panggungan tur magagimpes. e. Ngingu patamiuan Desa.
6.     Tatkalaning Aci utawi Usaba Bukit Gundul miwah Bukit Pajinengan, Banjare nyanggra: a. Makarya wawarung saha raramonnya ring : Bukit Gundul, Bukit Pajinengan miwal ring Belong. n. Ngararata ring Pura miwah ring margi-margin jaga ka Pura. c. Ngamedalang toya miwah raramon sane tiosan ka Belong utawi Bukit Gundul miwah Bukit Pajinengan.
7.     Tatkalaning Desane ngayu-ayu, saantukan keni kaparebehan.
8.     Tatkalaning nandur kekayonan tanem tuwuh ring sawawengkoning wawidangan Desa Adat Bugbug.
9.     Tatkalaning Aci utawi Usaba Klame, kawawa antuk Subak miwah Sayan kasanggra antuk Desa.
10.    Panyanggran Banjar sane tiosan kamargiang manut wiguna.

Kaping 9
Daha Taruna Lan Panyanggrannya
Pawos 44
1.        Indik Daha Taruna ring Desa Adat Bugbug manut panyanggrannya wenten kalih soroh, luire:  a. Daha-Tarunan Desa, ngayah nyanggra Desa manut ring ayah-ayahan Krama Desa Ngarep. n. Daha-Tarunan Banjar (Seka Taruna-Taruni), ngayah nyanggra Desa manut ring ayahan panyanggran Krama Banjar sowang-sowang.
2.        Pakraman Daha Taruna puniki kawentenang manut yusa lan swadarmannya.

3.        Daha Taruna puniki kawenangannya sewaka widya sastra ngawerdiang Daha Taruna tur ngayomin ring sajeroning swadarmaning "Y U W A N A" mamerihang ka jagadhitan.



INDEKS:

No comments:

Post a Comment